Menu


تأسیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه

با توجه به گسترش روزافزون حوزه های علمیه و توسعه ابعاد داخلی و خارجی آن، پیشرفت سریع علوم و فنون ارتباطی و ارتقا چشمگیر سطح خدمات كتابداری، تأسیس کتابخانه‌ای جامع در حوزه های علمیه ضرورت بیشتری پیدا کرد. حفظ و نگهداری هزاران سند علمی، پژوهشی و تبلیغی (اعم از متن، صوت و تصویر) از خطر نابودی و پراكندگی و آسیب، لزوم ایجاد مركز اسناد حوزههای علمیه در كنار این كتابخانه را خاطر نشان می¬سازد. این کتابخانه علاوه بر غنای منابع، با ارائه خدمات استاندارد كتابداری و اطلاع رسانی به عنوان پایگاه اصلی كتابشناسان، كتابداران و دست‌اندركاران كتابخانه های حوزوی و الگویی برای سایر كتابخانه¬های تحت پوشش مركز مدیریت حوزه های علمیه خواهد بود. از آنجا كه كتابخانه‌های آیت الله‌العظمی حائری رحمةالله‌علیه و آیت الله‌العظمی بروجردی رحمةالله‌علیه از ماهیت حوزوی برخوردارند و در محدوده مركزی شهر مقدس قم و در كنار حوزه مقدسه علمیه واقع هستند، با حفظ هویت وقفی و حقوقی هر كدام، مجتمعاً بعنوان كتابخانه مرکزی و مركز اسناد حوزه‌های علمیه فعالیت خواهند کرد.
ابتدا طرح تاسیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه در جلسه شورای معاونین حوزه های علمیه مطرح و تصویب شد:
«کتابخانه مسجد اعظم (آیت الله بروجردی رحمةالله علیه) و فیضیه (آیت الله حائری رحمةالله علیه) به عنوان یک کتابخانه جامع مرکزی حوزه¬های علمیه در نظر گرفته شده و به معاونت پژوهش مدیریت حوزه های علمیه واگذار گردیده و به عنوان مرکز اسناد و مدارک علمی حوزه نیز قلمداد می‌شود.»
این طرح در دفتر برنامه ریزی و نظارت شورای عالی حوزه های علمیه بررسی و برای اظهار نظر نهایی به شورای عالی حوزه‌های علمیه ارسال شد.
طرح مذکور در جلسه شورای عالی حوزه های علمیه مورخ 29/2/91 بررسی و مصوبه 838 شورای عالی به این شرح تصویب و ابلاغ گردید:

ماده واحده مربوط به نحوه فعالیت کتابخانه‌های «مسجداعظم» و «فیضیه»
متن مصوبه:
ماده واحده: مقرر گردید کتابخانه‌های «مسجداعظم» و «فیضیه» به عنوان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه زیر نظر مستقیم معاونت پژوهش مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه فعالیت نمایند.
محمد یزدی
دبیر شورای عالی حوزه های علمیه

تدوین اساسنامه و ساختار تشکیلاتی کتابخانه

اساسنامه کتابخانه آیت ‌الله بروجردی در سال 1390 با همکاری اداره برنامه‌ریزی و زیر نظر مستقیم معاون پژوهش حوزه‌های علمیه تدوین شد.
با توجه به ارتقای جایگاه کتابخانه به کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه، حسب ضرورت، تغییراتی در اساسنامه مذکور داده شد و اساسنامه جدید با عنوان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه تدوین شد.

اساس کار کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد با استناد به این اساسنامه پایه ریزی شد. بعد از یک دوره آزمایشی یک‌ساله، اساسنامه مورد بازنگری قرار گرفت و پس از انجام اصلاحات در بهمن ماه سال 1392 ابلاغ شد.

ساختار کتابخانه

پس از تأسیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزههای علمیه، تغییراتی در ساختار کتابخانه آیت‌ ‌الله ‌العظمی بروجردی صورت گرفت. در ساختار جدید این کتابخانه با حفظ هویت وقفی آن به همراه کتابخانه آیت الله العظمی حائری و مرکز اسناد حوزه به عنوان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه طراحی شده است.
ساختار جدید پس از تصویب در معاونت پژوهش به مدیران کتابخانه ها ابلاغ شد.
شورای سیاست‌گذاری کتابخانه
در راستای اجرای ماده هشت و نه، اساسنامه کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه های علمیه، جلسات شورای سیاستگذاری کتابخانه در سال 1392راه‌اندازی شد و آقایان حجت الاسلام و المسلمین محمد مهدی معراجی و حجت الاسلاموالمسلمین رضا مختاری و دکتر عبدالحسین طالعی به عنوان صاحب نظران در این شورا منصوب شدند.

بخش مجموعه سازی کتابخانه

فراهم آوری منابع

مجموعه‌سازی از بخش‌های مهم در هر کتابخانه است که خطمشی‌ گسترش منابع در آن تدوین میگردد. پس از واگذاری کتابخانه به مرکز مدیریت حوزه تا سال 1383، به دلیل نبود فضای کافی در مخزن کتابخانه، خرید کتابی صورت نمی‌گرفت و تنها کتاب‌های وقفی و اهدای به مجموعه اضافه می شد.
با تدبیر مدیر وقت کتابخانه، آقای صادق حسن‌زاده بخشی از کتاب‌های تکراری مخزن به سالن‌های مطالعه منتقل گردید با این کار علاوه بر دسترسی آسان مراجعه کنندگان به منابع کتابخانه، فضای مناسبی در مخزن برای خرید کتاب ایجاد شد و کتاب‌های ضروری و شروح دروس حوزوی به صورت محدود خریداری گردید.
در ساختار کتابخانه بخشی با عنوان مجموعه‌سازی در نظر گرفته شده بود که با انتصاب خانم زهرا حسن نژاد به مسئولیت این بخش راه اندازی گردید. پس از راه اندازی بخش مجموعه سازی، با تاکید مدیریت کتابخانه؛ سیاست ها و خط‌مشی خرید منابع کتابخانه تدوین شد.
برای تدوین طرح خرید منابع، تعیین نوع کتابخانه و جامعه استفاده کنندگان ضروری بود؛ در ضمن لازم بود موضوعات و انواع منابع موجود در کتابخانه ارزیابی شود.
برای اینکه نوع کتابخانه مشخص شود علاوه بر مشورت با تولیت محترم کتابخانه طبق نظر اساتید کتابداری چند شاخصه دیگر طبق اصول کتابداری در نظر گرفته شد:
- جایگاه سازمانی: کتابخانه از نظر سازمانی زیر نظر معاونت پژوهش حوزه‌های علمیه اداره می‌شود.
- منابع: از لحاظ منابع، هسته اولیه مجموعه کتابخانه را کتاب‌های اهدایی علما و نیکوکاران تشکیل داده شده، این امر باعث شده درحال حاضر مجموعه منابع کتابخانه بر موضوعات علوم اسلامی و علوم انسانی تمرکز داشته باشد. بنابراین از نظر موضوعی کتابخانه تخصصی به شمار می‌رود. بنابر این در مجموعه‌سازی و انتخاب منابع باید ویژگی‌های کتابخانه یعنی تخصصی بودن و وابستگی به معاونت پژوهش حوزه لحاظ شود.
- جامعه: از جهت جامعه استفاده کنندگان اغلب مراجعه‌کنندگان کتابخانه فضلای حوزه‌های علمیه و پژوهشگران حوزه و دانشگاه هستند. اگر چه در حال حاضر امکان ارائه خدمت به تمامی طبقات مردم (همان‌طور که مؤسس فقید تمایل داشتند) وجود ندارد؛ اما کتابخانه خود را ملزم به ارائه خدمات به همه پژوهشگران علوم اسلامی می‌داند.
- بودجه: از دیگر عواملی که می‌تواند در انتخاب منابع کتابخانه تاثیرگذار باشد در نظرگرفتن بودجه و فضای مخزن است.
باتوجه به اینکه کتابخانه آیت الله ‌العظمی بروجردی شامل سه تالار مطالعه مجزا به صورت قفسه باز و یک مخزن اصلی مشترک به صورت قفسه بسته است. در انتخاب منابع، باید نیاز مخزن و هر یک از تالارها به صورت مجزا مورد بررسی قرار گیرد. پذیرش منابع اهدایی و وقفی باتوجه به معیارها و ضوابط موجود در خرید کتاب صورت می‌گیرد.
پس از مشخص شدن خط مشی کتابخانه در مجموعه سازی، فهرستی از منابع مورد نیاز کتابخانه، با همکاری کارشناسان کتابداری بخش خواهران تهیه و با استفاده از بودجههای حمایتی (از طرف شورای عالی ومدیریت حوزه‌های علمیه، معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه، مرکز خدمات حوزه، دفتر تولیت مسجداعظم، دفتر آیت اللهالعظمی سیستانی واداره کل فرهنگ و ارشاداسلامی) خریداری شد.

طرح مجموعه سازی کتابخانه

قبل از اقدام به خرید منابع جلسات مشاوره با اساتید کتابداری و اطلاع رسانی برگزار می شد در این جلسات با کمک اساتید و کارشناسان، طرح مجموعه سازی و فراهم آوری با در نظر گرفتن نیاز مخاطب برای کتابخانه تنظیم شد.
گزارش فعالیت مجموعه‌سازی:
فرایند مجموعه‌سازی طبق طرح مصوب سال 1390 از ابتدای سال 1391 اجرائی شد.
1. اعضای کمیته انتخاب به شرح ذیل معرفی و انتخاب شد:
- مدیر کتابخانه یا نماینده ای از طرف وی
- مسئول بخش مجموعه سازی
- یک نفر کارشناس ارشد کتابداری
- کارشناسان موضوعی
- یک نفر از کارشناسان بخش فهرست‌نویسی
- كارشناس بخش فناوری (جهت شركت در جلسات منابع الكترونیكی)
2. فهرست موضوعی كتابخانه بدین شرح انتخاب شد:
فقه، اصول، حدیث، رجال، علوم قرآنی و تفسیر، فلسفه اسلامی، اخلاق، تاریخ، دائره‌المعارفها، علوم اجتماعی، روانشناسی، علوم سیاسی، حقوق، ادبیات و فلسفه غرب در اولویت بودند.
3. دسترسی به ابزارها و مراجع زیر فراهم شد:
- پایگاه های اطلاع رسانی و نقد کتاب معاصر، خانه کتاب، کتابخانه تخصصی تاریخ (بخش تازه هاکتاب)، آدینه بوک، آی کتاب، کتاب نیوز و مجله نمایه.
- مجموعه نشریات کلیات ماه، نشریه آیینه پژوهش، فصلنامه نقد کتاب، مجله کارنامه نشر، نشریه کتاب هفته و فصلنامه کتاب‌های اسلامی.
4. تهیه منابع كتابی:
طبق آیین‌نامه و رعایت ضوابط كتابخانه‌ای در سالهای 94- 1392منابع كتابی در مرحله اول از طریق نیازسنجی كاربران، استفاده از نشریات كتاب ماه ( خانه كتاب) لیست برداری شد. در كمیته انتخاب مورد ارزیابی قرار گرفته و لیست نهایی در فرایند خرید قرار گرفت. در مرحله دوم بسیاری از منابع با شركت فعال در نمایشگاه‌های كتاب و كتابفروشی‌های معتبر و ارتباط با ناشران مرتبط تهیه شد.
5. تهیه نشریات ادواری (پیایندها)
اشتراك برخی از نشریات مرتبط و معتبر فراهم شد. حجم عظیمی از نشریات الكترونیكی و دیجیتال از طریق مكاتبه با مجموعه‌داران مربوطه فراهم شد.
6. پایان نامه ها
پایان نامه‌های مركز مدیریت حوزه های علمیه به شکل فایل دیجیتال فراهم شد و پایان‌نامه‌های عربی دیجیتال توسط کتابخانه آیت ا... العظمی حائری در فرایند خدمات کتابخانه دیجیتال قرار گرفت.
7. وجین
بخش انبوهی از منابع كتابخانه در حین سازماندهی وجین شد. برخی از این منابع به دیگر كتابخانه‌ها اهدا و بخشی به انبار كتابخانه منتقل شد.
8. منابع اهدایی
طبق ضوابط مصوب كتابخانه منابع اهدایی پذیرفته شد. در این روند منابع پس از بازبینی و جستجو چنانچه مورد نیاز و استفاده بود پذیرفته و در غیر اینصورت عودت یا به انبار جهت اهدا به کتابخانه های دیگر حوزوی منتقل شد.

شیوه تهیه منابع

در مرحله اول لیست های منابع مورد نیاز توسط کارشناسان کتابخانه تهیه و هر سال بروز رسانی گردید. این لیست ها ابتدا به صورت موضوعی تنظیم و برای نظرخواهی در اختیار اساتید حوزه و اعضای هیات علمی دانشگاه (حداقل دو نفر) قرار گرفت. کتاب‌های منتخب توسط اساتید بر اساس نام ناشر لیست شد و از طریق نمایشگاه ها و ناشران معتبر تهیه گردید.

گزارش کمیته انتخاب بخش مجموعه سازی کتابخانه آیت ا... العظمی بروجردی

ردیف موضوعات کارشناسان کمیته انتخاب

1 . منابع تالار محققین آقای حجت‌الاسلام والمسلمین اسکندری؛

2. فقه و حقوق آقایان حجت‌الاسلام والمسلمین محمدجواد ارسطا، دكتر حسین رحمت اللهی، دكتر عبدالرضا علیزاده، دكتر حبیب نژاد، دكتر مهدی موحدی محب، دكتر نورالهی و مجتبی فیض قمی
خانم صفری و خانم بختیاری؛

 3. حدیث و نهج البلاغه آقایان حجت‌الاسلام والمسلمین احمد غلامعلی، حجت‌الاسلام والمسلمین رحمان ستایش و حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالله موحدی محب؛ و خانم دکتر عطایی

4. فلسفه، كلام اسلامی ، ادیان و عرفان آقایان حجت‌الاسلام والمسلمین رضا برنجكار،
حجت‌الاسلام والمسلمین نجارزادگان، محسن سیدتاج الدینی و مصطفی فیاض‌پور
خانم دكتر غلامی ، خانم دكتر رضوانی، خانم غلامیان، خانم وحیده رجبی و خانم دكتر رحمتی

5 . علوم قرآنی و تفسیر آقایان حجت‌الاسلام والمسلمین علی راد، حجت‌الاسلام والمسلمین نجارزادگان، حجت الاسلام والمسلمین مهدوی راد
خانم دكتر عطایی و خانم محمودی(سطح4 حوزه)

6 . روانشناسی آقایان دكتر میرزاحسینی، دكتر آقایوسفی
خانم‌ها دكتر احمدی، دكتر استادیان، دكتر برقعی، جمال نیک و دكتر برقراری

7. جامعه شناسی آقایان دكتر باقر ساروخانی، دكتر پناهی، دكتر طالبی، دكتر كرمی و مجتبی فیض قمی
خانم‌ها دكتر برقراری، بصیرتی، سوسن باستانی و دکتر حسین پور
8 . ادبیات آقای علی افراسیابی نهاوندی
خانم خورشیدی، خانم رضوانی، خانم بختیاری
9. تاریخ آقای دكتر محمدزاده ومجتبی فیض قمی
خانم دكتر احمدپناه

10 . منابع عربی
چاپ مصر، عربستان و لبنان آقایان حجت الاسلام و المسلمین معراجی، حجت الاسلام و المسلمین سجادیو حجت الاسلام والمسلمین سید یعقوب موسوی
11 . منابع تالار عمومی حجت الاسلام و المسلمین آقای صادق حسن زاده و
حجت الاسلام و المسلمین آقای حسین حسن زاده

با فعالیت کمیته انتخاب از سال 1389 تا سال 1394 بیش از 15000 عنوان کتاب در 20000 مجلد برای کتابخانه تهیه شد که تاریخ انتشار 12000 عنوان از آنها بعد از سال 1389 بوده است.
در این مدت بیش از 8000 عنوان کتاب دیجیتال عربی، پایگاه نشریات، نرم افزارهای علوم اسلامی، نسخه دیجیتال از نسخ خطی کتابخانه کاشف الغطاء، پایان نامه دیجیتال حوزوی و پایگاه نورمگز برای کتابخانه تهیه گردید.
همچنین کتابخانه‌های شخصی آیت ا... العظمی بروجردی، آیت ا... محمدحسین علوی بروجردی و تعداد 50جلد نسخه خطی توسط حضرت آیت ا... علوی بروجردی به کتابخانه اهداء شدند.
بر اساس آخرین اطلاعات ثبت شده در نرم افزار کتابخانه (پایان سال1394)، کتابخانه آیت ‌الله ‌العظمی بروجردی دارای 7320 عنوان نسخه خطی، 8000 عنوان کتاب چاپ سنگی، 1400 عنوان کتاب چاپ سربی، بیش از 50.000 عنوان (80.000 جلد) کتاب چاپ صنعتی و 1500 عنوان نشریه(6000شماره) است.

مجموعه سازی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد

پس از تشکیل کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه، برای ایجاد هماهنگی در سیاستهای خرید کتاب برای هر دوساختمان کتابخانه مرکزی، در سال 1392 آقای مسعود پیرانی به عنوان مسئول بخش مجموعه‌سازی و ساماندهی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد حوزه‌های علمیه منصوب شد. این مسئولیت در ابتدای سال 1394 به خانم طیبه حاج باقریان واگذار گردید.

گزارش کتابشناسی آیت ا... العظمی بروجردی (ره)

محتوای پایگاه به دو گروه تفكیك و غالب آنها تهیه شده است.
1.اطلاعات کتابشناختی و متن کامل آثاری که مولف اصلی آنها آیت ا... العظمی بروجردی(ره) بوده و یا تحت نظر ایشان تولید شده‌اند.
2. اطلاعات کتابشناختی و متن کامل آثاری که پیرامون ابعاد مختلف شخصیت و خدمات آیت ا... العظمی بروجردی (ره) تدوین شده اند.
محتوای این پایگاه بر اساس نوع قالب‌های اطلاعاتی به شرح زیر تفكیك شد:
1. کتاب
2. نشریات و روزنامه ها
3. پایان نامه
4. منابع دیداری و شنیداری (فیلم و صوت)
5. سخنرانی ها
6. اسناد(تصاویر، نامه ها، اجازات و ....)
7. گزارش های سالگرد ارتحال آیت ا... العظمی بروجردی (ره)

8. انجام مصاحبه با افراد دارای اطلاعات معتبر و مستند

جمع‌آوری محتوا

جستجوی اطلاعات از طریق سرعنوانهای مشخص شده در طرح از طریق منابع و پایگاههای مختلف در حال جمع‌آوری می‌باشد، تا كنون منابع كتابی و آثار گروه اول به طور كامل جمع آوری شده است. پایگاههای محل رجوع عبارتند از:
کتابخانه‌های ملی جمهوری اسلامی، مجلس شورای اسلامی، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، مرکزی دانشگاه تهران، تخصصی تاریخ، آستان مقدس حضرت معصومه، وزارت امور خارجه و مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
پایگاه‌های اطلاعاتی مگ ایران، مرکز تحقیقات علوم اسلامی نور، مرکز منطقه ای علوم و فناوری اطلاعات شیراز، ایران نمایه، پرتال جامعه علوم انسانی، موتورهای جستجو (گوگل و یاهو و ...) و سایر پایگاه ها و کتابخانه های معتبر بین المللی.
ورود اطلاعات به پایگاه اصلی
منابع گروه اول پس از جمع آوری طبق ضوابط مشخص شده در طرح در پایگاهی مجزا فهرستنویسی و عكسبرداری شد. این منابع شامل كتابهای چاپ صنعتی، سنگی، خطی، پایان نامه ... می‌باشند. منابع گروه دوم در حال جمع آوری است.