تحول در نظام‌های سازماندهی اطلاعات؛ گذار از سازماندهی منابع به مدل‌سازی موجودیت‌ها

دکتر سیدمهدی طاهری، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و مشاور رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه مفید در سخنرانی تخصصی خود با عنوان «از سازماندهی منابع تا مدل‌سازی موجودیت‌ها؛ گذار به زیست‌بوم‌های داده‌ای»، به واکاوی ضرورت‌های تغییر پارادایم در حوزه‌ سازماندهی دانش پرداخت.
تحول در نظام‌های سازماندهی اطلاعات؛ گذار از سازماندهی منابع به مدل‌سازی موجودیت‌ها تصویر برای اخبار

محدودیت‌های ساختارهای سنتی

دکتر طاهری در تبیین ضرورت این تحول، به محدودیت‌های روش‌های سنتی در سازماندهی اطلاعات اشاره کرد و گفت: «در نظام‌های سنتی، تمرکز اصلی بر ثبت ویژگی‌های ظاهری منابع، از جمله نام پدیدآورنده، عنوان و سایر مشخصات کتاب‌شناختی بود. این رویکرد که بر ساختارهای رکوردمحور (مانند فرمت‌های سنتی مارک و قواعد فهرست‌نویسی پیشین) استوار بود، اگرچه در زمان خود کارآمد بود، اما امروزه با چالش‌های جدی در بازیابی عمیق و ایجاد پیوندهای معنایی روبروست.»

مدل‌سازی موجودیت‌محور: رویکردی نو در سازماندهی دانش

این پژوهشگر حوزه علم اطلاعات با اشاره به گذار از توصیف صرفِ یک «کتاب» به درک موجودیت‌های پیچیده‌تر، افزود: «در رویکردهای نوین، واحد تحلیل از رکورد به موجودیت (Entity) تغییر یافته است. در این مدل، مفاهیمی چون اثر، بیان، تجلی و نسخه در مرکز توجه قرار می‌گیرند. در واقع، هدف ما دیگر تنها توصیف یک مدرک نیست، بلکه درک شبکه روابط میان موجودیت‌هاست.»

وی در ادامه با تأکید بر استقلال هویتی عناصر افزود: «در رویکردهای پیشرفته، اشخاص، مکان‌ها و مفاهیم، دیگر صرفاً بخشی از یک رکورد نیستند، بلکه هویت‌های مستقلی تعریف می‌شوند که از طریق روابط معنادار، شبکه‌ای گسترده از اطلاعات را شکل می‌دهند. این تغییر دیدگاه، گامی اساسی برای عبور از نگاه جزیره‌ای به اطلاعات و رسیدن به «داده‌های مرتبط» (Linked Data) است.»

چشم‌انداز زیست‌بوم‌های داده‌ای

دکتر طاهری با اشاره به نقش فناوری‌های نوین در یکپارچه‌سازی داده‌ها، توسعه زیرساخت‌های مبتنی بر مدل‌سازی موجودیت را زمینه‌ساز شکل‌گیری زیست‌بوم‌های داده‌ای دانست. وی خاطرنشان کرد: «این تحول نه تنها تعامل میان منابع کتابخانه‌ای، اسناد و میراث فرهنگی را تقویت می‌کند، بلکه فراتر از منابع، فرآیندها و کنش‌های مرتبط با آن‌ها را نیز به عنوان موجودیت‌های مستقل مدل‌سازی می‌کند. در حقیقت، شناخت دقیق اطلاعات در عصر دیجیتال، در گرو درک عمیق از روابط و زمینه‌های معنایی میان این موجودیت‌هاست.»

این سخنرانی که در حاشیه رونمایی از سامانه KDR ایراد شد، بر ضرورت بهره‌گیری از استانداردهای نوین سازماندهی دانش (مانند RDA) به عنوان زیربنای اصلی گذار به نسل‌های جدید نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای تأکید داشت.