تاریخ شفاهی مسجد اعظم و رونمایی از کتاب "تاریخ شفاهی مسجد اعظم"
تاریخ شفاهی مسجد اعظم و رونمایی از کتاب "تاریخ شفاهی مسجد اعظم"
مقدمه
نشست ۶۱۲ بنیاد قم‌پژوهی با همکاری مسجد اعظم در شامگاه سه‌شنبه ۱۴۰۵/۰۷/۱۴ در کتابخانه آیت‌الله العظمی بروجردی برگزار شد و به بررسی و رونمایی از «کتاب تاریخ شفاهی مسجد اعظم» اختصاص داشت. در این نشست، مسائلی چون معماری بی‌نظیر بنا به طراحی مرحوم لرزاده، نقش مهم مراجع و اساتید حوزه در برگزاری دروس، و جایگاه این مکان به‌عنوان پایگاه انقلاب اسلامی مورد بحث قرار گرفت. سخنرانان به اهمیت وقف‌نامه دقیق مسجد، تلاش‌های صورت‌گرفته برای حل اختلافات حقوقی و اخذ سند تفکیکی با آستانه، و همچنین اقدامات عمرانی و بازسازی شبستان‌ها و گنبد اشاره کردند. در ادامه، تحولات کتابخانه مسجد و تبدیل آن به یکی از مراکز پیشروی کشور با استفاده از استانداردهای نوین کتابداری تشریح شد. همچنین ضمن بررسی نحوه ارتباط با حرم و طراحی معماری، بر لزوم همکاری، تعامل سازنده و حفظ حرمت این دو مجموعه تأکید شد.
آقای قیامی (مدیر جلسه) در آغاز برنامه ضمن اعلام رسمیت جلسه، بیان کرد که ششصد و دوازدهمین نشست «بنیاد قم‌پژوهی» با همکاری و مشارکت مدیریت محترم مسجد اعظم برگزار می‌شود. وی خاطرنشان کرد که موضوع و محوریت اصلی این گردهمایی، بررسی و رونمایی از «کتاب تاریخ شفاهی مسجد اعظم» است. مدیر جلسه با ذکر صلوات بر محمد و آل محمد (ص)، برنامه را با دعوت از آقای مروج شریعت قاری محترم جهت تلاوت آیاتی از کلام‌الله مجید به‌طور رسمی آغاز کرد. ایشان در ادامه و پس از تلاوت قرآن کریم، جناب آقای راهنورد، مدیر کتابخانه مسجد اعظم و مسئول تدوین و گردآوری کتاب تاریخ شفاهی را معرفی نمود و از وی درخواست کرد تا توضیحاتی جامع پیرامون محتوای اثر، اشخاص مصاحبه‌شونده در فرآیند تدوین کتاب و همچنین نحوه تبیین جایگاه مسجد در این پژوهش، به سمع حاضران برساند.
سخنان آقای اسماعیل راهنورد (مدیر کتابخانه و مسئول تدوین کتاب تاریخ شفاهی مسجد اعظم)
آقای راهنورد ضمن تقدیر از دست‌اندرکاران برگزاری نشست، سخنان خود را در سه محور اصلی «ظرفیت‌های جامع مسجد»، «معرفی ساختار کتاب تاریخ شفاهی» و «تحولات نوین کتابخانه» ارائه داد. وی خاطرنشان کرد که این بنا ظرفیت بررسی‌های گسترده‌ای را داراست؛ نخست از منظر معماری و عظمت بنا، دوم از لحاظ پایگاه حوزوی و محل تدریس مراجع عظام و اساتید بزرگ از زمان آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره) تاکنون، و سوم به‌عنوان خاستگاه انقلاب اسلامی و محل ایراد نخستین سخنرانی‌های تاریخی امام خمینی (ره). ایشان در ادامه توضیح داد که به‌دلیل فقدان منابع مکتوب و مدون کافی درباره مسجد اعظم، تیم پژوهشی تصمیم به ثبت و ضبط تاریخ شفاهی گرفت که ماحصل آن، پس از انجام ده‌ها مصاحبه، اثری جامع در هشت فصل نزدیک به هزارو و دوست صفحه شده است.
مدیر کتابخانه در تشریح محتوای این اثر افزود که فصل اول به بنیان‌گذار مسجد و بررسی زندگینامه آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره) بر مبنای مصاحبه‌های اختصاصی با آیت‌الله علوی بروجردی در بیش از ۱۵۰ صفحه اختصاص یافته است. فصل دوم به مروری بر زندگینامه و اقدامات تولیت‌های بعدی از جمله مرحوم محمدحسن طباطبایی، محمدصادق طباطبایی و آیت‌الله علوی بروجردی می‌پردازد. فصول سوم و چهارم شامل ثبت خاطرات مدیران اجرایی از زمان ساخت بنا تا دوران انتقال مدیریت به آستانه در سال ۱۳۷۱ و پس از آن است. در فصل پنجم نیز گفتگو با مسئولان بخش‌ها و واحدها پیرامون نحوه اداره مسجد آورده شده است. وی افزود که فصل ششم به امور عمرانی و معماری می‌پردازد و شامل مصاحبه با مهندسان و مروری بر یادداشت‌های استاد لرزاده است. فصل هفتم به استخراج نظرات مراجع عظام تقلید و ثبت خاطرات افراد محلی و کارگران مرتبط با ساخت بنا اختصاص دارد و در نهایت، در فصل هشتم اسناد، مدارک، مکاتبات اداری، بریده جراید و تصاویر مرتبط ارائه شده است.
آقای راهنورد در ادامه با اشاره به حمایت‌های مستمر آیت‌الله علوی بروجردی، روند ارتقای کتابخانه از یک سیستم سنتی در دهه هفتاد با شصت هزار جلد به یکی از پیشرفته‌ترین مراکز کشور با بیش از دویست هزار جلد کتاب را تشریح کرد. وی یادآور شد که با پیاده‌سازی استانداردهای روز و نرم‌افزارهای نوین، این کتابخانه اکنون ماهانه بیش از هفده هزار مراجعه‌کننده در بخش دیجیتال جهت دسترسی به نسخه‌های خطی و چاپ سنگی دارد و به الگویی برای سایر نهادها از جمله کتابخانه ملی تبدیل شده است. ایشان در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر اهمیت وقف‌نامه دقیق مسجد که در سال ۱۳۳۷ تنظیم شده است، تصریح کرد که در این سند تمامی جزئیات مربوط به حدود، بناها، موقوفات و نحوه اداره مسجد با دقت بی‌نظیری توسط مرحوم آیت‌الله بروجردی (ره) مکتوب شده و متن کامل آن در کتاب پیاده‌سازی شده است. در پایان، وی از تمامی پژوهشگران، مصاحبه‌گران، بخش پیاده‌سازی، همکاران آرشیو و انتشارات انصاریان که در فرایند تدوین این اثر سترگ یاری‌رسان بودند، صمیمانه تشکر و قدردانی نمود.
سخنان استاد حاج حسن رجبیان (مدیر سابق مسجد اعظم و مدیر فعلی کتابخانه فیضیه)
در ادامه این نشست، مدیر برنامه از استاد حاج حسن رجبیان دعوت کرد تا به‌عنوان یکی از مدیران ادوار گذشته مسجد، تجربیات و اطلاعات تاریخی خود را ارائه دهد. ایشان در آغاز سخنان خود با تأکید بر اهمیت پروژه‌های تاریخ شفاهی، خاطرنشان کرد که ثبت این خاطرات موجب حفظ اطلاعات بکر و ارزشمندی می‌شود که در هیچ سند مکتوبی یافت نمی‌شوند. وی یادآور شد که در زمان آغاز مسئولیت اجرایی خود، کمبود اسناد اداری به‌شدت احساس می‌شد و دست‌اندرکاران ناچار بودند برای مدیریت بهتر، به اشارات و خاطرات بزرگانی چون مرحوم حاج‌آقا مجتبی عراقی یا یادداشت‌های استاد لرزاده استناد کنند. آقای رجبیان اهمیت مسجد اعظم را از چند جنبه اساسی قابل بررسی دانست؛ نخست جایگاه مؤسس آن، که با اخلاصی کم‌نظیر بنای این مسجد را پایه‌گذاری کردند. ایشان برای تبیین این اخلاص، به خاطره‌ای به نقل از مرحوم اشتهاردی اشاره کرد که شخصی پس از تعمیر مسجدی در بروجرد، با آب‌وتاب اقدامات خود را برای آیت‌الله بروجردی بازگو می‌کرد؛ اما ایشان در پاسخ با لحنی نصیحت‌گرانه فرمودند: «اگر برای خاطر خدا انجام شده، خیلی این مطالب را بازگو نکنید.»
وی جنبه دوم اهمیت مسجد را هنر معماری استاد لرزاده دانست و با استناد به صحبت‌های استاد رحمتی (از اساتید برجسته هنر)، یادآور شد که مرحوم لرزاده قصد داشت در این بنا «کار کارستانی» انجام دهد و تمایل داشت صحن مسجد را متناسب با عظمت شبستان‌ها بسیار بزرگ‌تر طراحی کند، اما محدودیت‌های فضایی و برخورد با بدنه مدرسه فیضیه در ضلع شمالی، مانع از توسعه بیشتر صحن شد. آقای رجبیان در پاسخ به برخی نقدهای مطرح‌شده پیرامون ابعاد بسیار بزرگ گنبد مسجد اعظم نسبت به گنبد حرم مطهر، با ارائه آمارهای دقیق ابعاد فنی این موضوع را تشریح کرد. ایشان توضیح داد که از مجموع مساحت یازده هزار مترمربعی زمین مسجد، گنبدخانه مرکزی چهارصد مترمربع مساحت دارد و قرار گرفتن گنبدی بر روی چنین وسعتی، به‌طور طبیعی نیازمند سازه‌ای عظیم است. وی با نقل‌قولی از مهندس مفید و همسرشان خانم رئیس‌زاده (از همکاران نزدیک مرحوم لرزاده) یادآور شد که استاد لرزاده برای حفظ حریم حرم مطهر، ارتفاع ساقه گنبد را بسیار کوتاه‌تر در نظر گرفت تا در برابر حرم کمتر به چشم بیاید؛ اقدامی که مورد تحسین شخص آیت‌الله بروجردی نیز قرار گرفت. ایشان برای تقریب ذهن، علاوه بر مقایسه ابعاد ۴۱ متری گنبد مسجد گوهرشاد با گنبد ۳۱ متری حرم امام رضا (ع)، به مجموعه بیت‌المقدس نیز اشاره کرد و افزود که در آنجا نیز بنای اصلی مسجدالاقصی در حاشیه قرار دارد و قبةالصخره در مرکز توجه است؛ در نهایت تمامی این بناها جزئی از یک مجموعه مقدس و در خدمت جلال و حشمت یکدیگرند.
مدیر سابق مسجد اعظم سپس به ارائه گزارشی از دوران مدیریت خود که از سال ۱۳۸۷ آغاز شد، پرداخت. وی تصریح کرد که اداره مراکزی با این درجه از اهمیت، نیازمند «عقل جمعی» و هیئت‌امنااست؛ چراکه برخلاف نهادهای دولتی که دارای آیین‌نامه‌های مشخصی هستند، اتخاذ تصمیمات فردی در بناهای تاریخی می‌تواند به آسیب‌های جبران‌ناپذیری نظیر تخریب کاشی‌های ارزشمند تاریخی منجر شود. ایشان وضعیت مسجد را در آن مقطع نیازمند مرمت اساسی توصیف کرد و افزود که حتی بخش‌هایی از مسجد از زمان آیت‌الله بروجردی کاشی‌کاری نشده باقی مانده بود که با همت و نظارت مستقیم آیت‌الله علوی بروجردی تکمیل گردید. آقای رجبیان به پروژه‌های مهم این دوره اشاره کرد و گفت: با امضای توافق‌نامه‌ای سه‌جانبه میان آستانه، بنیاد مسکن و مسجد، علاوه بر تعیین ضلع غربی به‌عنوان دروازه اصلی حرم مطهر، کتابخانه‌ای در چهار طبقه احداث گردید. همچنین گنبد مسجد که در بخش جنوب غربی دچار آسیب شده بود، توسط تیمی به سرپرستی دکتر مهدی‌زاده با استفاده از فناوری الیاف کربن مقاوم‌سازی شد تا ضمن ایمنی در برابر زلزله، قابلیت تحمل وزن یک لوستر عظیم و تاریخی را پیدا کند. بازسازی شبستان سوم با حمایت حاج‌محسن خوشنویسان و با مشاوره مهندس فرهمند پارسی و مهندس خاموشی با طراحی سقف چوبی، ضمن وفاداری به روح نقشه اولیه مرحوم لرزاده (با نظارت مهندس میرحیدر) به انجام رسید.
ایشان در بخش دیگری از سخنان خود، به موضوع حساس نحوه تعامل مدیریت مسجد با آستانه مقدسه پرداخت و توضیح داد که برای رفع برخی تنش‌ها، اقداماتی راهبردی در دستور کار قرار گرفت. نخست تدوین آیین‌نامه‌ها و ضوابط دقیق برای مشخص شدن حدود اختیارات هر مجموعه، و دوم استفاده از مدیران معتدل، دلسوز و باظرفیت. وی افزود که با برگزاری جلسات مستمر در سه سطحِ تولیت‌ها، نمایندگان آن‌ها و مدیران اجرایی، هماهنگی بی‌نظیری میان دو مجموعه شکل گرفت. ایشان راز ماندگاری این تعامل را در این جمله خلاصه کرد که «مسجد اعظم و حرم، حکم دو برادر را دارند؛ مسجد اعظم برادر کوچک‌تر و حرم برادر بزرگ‌تر است و همواره باید احترام و حرمت برادر بزرگ‌تر حفظ شود و متقابلاً برادر بزرگ‌تر نیز باید مدافع برادر کوچک‌تر باشد.» وی در پایان صحبت‌های خود، به حفظ و عنایت الهی در جریان ساخت و مرمت مسجد اشاره کرد و با ذکر خاطره‌ای از روز عرفه، یادآور شد که وزش باد شدید قطعه‌ای از تخته چوب بالای گلدسته را مانند پروانه بالگرد به پرواز درآورد، اما با لطف خدا این قطعه در مکانی خلوت فرود آمد و به خیل عظیم جمعیت آسیبی نرسید. همچنین از شجاعت و مهارت کارگرانی معروف به «برادران خوانکش» یاد کرد که در غیاب امکانات مدرن، برای نصب داربست با به خطر انداختن جان خود، به بالاترین نقطه گلدسته‌ها صعود می‌کردند.
سخنان آقای حسن خاتمی (مسئول امور حقوقی و موقوفات مسجد اعظم)
در ادامه این نشست، جناب آقای خاتمی به‌عنوان مسئول امور حقوقی مجموعه، سخنان خود را با بیانی متواضعانه و قدردانی از توضیحات جامع سخنرانان پیشین آغاز کرد و سپس به تبیین دقیق و تحلیلی مسائل ثبتی، حقوقی و موقوفات مسجد پرداخت. ایشان مباحث خود را با محوریت «صیانت از هویت وقفی مسجد» ارائه داد و به نکات کلیدی زیر اشاره نمود:
دقت‌نظر بی‌نظیر در وقف‌نامه: وی در ابتدا با تأیید توضیحات آقای راهنورد، یادآور شد که وقف‌نامه مسجد اعظم سندی بسیار دقیق، حقوقی و دوراندیشانه است که در آن تمامی جزئیات از جمله محدوده دقیق بنا، نحوه نصب تولیت‌ها و حتی پیش‌بینی مسائل و چالش‌های احتمالی آینده به‌روشنی قید شده است.
آغاز فرایند مستندسازی و اخذ سند تک‌برگ: آقای خاتمی توضیح داد که با آغاز فعالیت خود در مجموعه از سال ۱۳۸۹ و پیرو دستورات مدیریت وقت (استاد رجبیان)، به‌منظور شفاف‌سازی حریم مسجد و حل‌وفصل برخی تداخلات فضایی و اختلافات حقوقی با آستانه مقدسه، فرایند مستندسازی آغاز شد. این کار بیش از دو ماه به طول انجامید و با به‌کارگیری یک کارشناس خبره ثبتی و مطالعه تطبیقی تمامی اسناد موجودِ مسجد و آستانه در اداره ثبت، در نهایت منجر به صدور «سند تک‌برگ» مستقل برای مسجد اعظم گردید.
حساسیت‌های شرعی و تاریخچه دیوار حائل: ایشان در تشریح دغدغه‌های شرعی تولیت مسجد، به نص صریح وقف‌نامه مبنی بر ممنوعیت دفن اموات در فضای مسجد اشاره کرد. وی افزود: در زمان حیات مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره)، به‌دلیل وقوع یک تدفین مشکوک در مجاورت مرز مسجد، ایشان با مرحوم آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی (ره) مشورت کردند. براساس پیشنهاد ایشان، مقرر شد برای جلوگیری از نبش قبر و در عین حال رعایت موازین شرعی، دیواری حائل از محل مقبره تا حیاط کشیده شود تا حریم مسجد کاملاً تفکیک گردد.
نگرانی از نقض وقف‌نامه در تحولات سال ۱۳۷۱: وی خاطرنشان کرد که در جریان حوادث سال ۱۳۷۱، این دیوار حائل طی اقدامی که در نشریه حرم از آن به‌عنوان «یک حرکت مردمی» یاد شده، برداشته شد. این اتفاق موجب نگرانی شدید آیت‌الله علوی بروجردی نسبت به پایمال شدن موازین شرعی و احکام وقف‌نامه گردید؛ دغدغه‌ای که انگیزه اصلی برای پیگیری جدی و تثبیت سند هویتی و وقفی مسجد شد.
روند بازپس‌گیری فضاها و تعامل با آستانه: مسئول امور حقوقی مسجد یادآور شد که پس از اخذ سند، طی مکاتبه‌ای از آیت‌الله سعیدی (تولیت محترم آستانه) درخواست شد تا فضاهایی که قانوناً در محدوده مسجد قرار دارند، بررسی و مسترد شوند. وی تأکید کرد که با برگزاری جلسات هفتگی مستمر در طول هفت سال و با پیشبرد دیپلماسی تعاملی و نرم (با همراهی آقایان رجبیان، راهنورد و خالقی)، برخی فضاها از جمله «اتاق تولیت مسجد» بازگردانده شد؛ هرچند تعیین تکلیف یکی دو فضای دیگر همچنان در دست پیگیری است.
اعتبار و استحکام سند حقوقی: آقای خاتمی تصریح کرد که سند اخذشده برای مسجد چنان مستحکم است که پس از صدور، دو بار دیگر توسط خبره‌ترین کارشناسان اداره کل ثبت (یک‌بار به درخواست آستانه و بار دیگر به درخواست مسجد برای دریافت کد مختصات دقیق جهانی موسوم به «کد شمیم») مورد بازنگری موشکافانه قرار گرفت و در هر دو نوبت، حقانیت و صحت ادعاهای حقوقی مسجد کاملاً تأیید شد.
چشم‌انداز تعاملات (انعقاد تفاهم‌نامه): ایشان در پایان با بیان این‌که نگاه آیت‌الله علوی بروجردی همواره بر یگانگی و عدم تفاوت میان مسجد و حرم استوار است، تأکید کرد: هدف ما از این پیگیری‌های حقوقی، گرفتن فضا از حرم نیست؛ بلکه غایت اصلی، انعقاد یک تفاهم‌نامه مکتوب و جامع است تا حریم‌ها، حدود اختیارات و نحوه تعاملات دوجانبه بر روی کاغذ مشخص شود و کارها بر پایه یک تفاهم عمیق و اصولی پیش برود.
آقای خاتمی در خاتمه صحبت‌های خود یادآور شد که گزارش‌های مفصلی نیز از روند احیای سایر موقوفات مسجد در شانزده سال گذشته آماده ارائه بود، اما به‌دلیل ضیق وقت از بیان آن‌ها صرف‌نظر کرده و به سخنان خود پایان داد.
سخنان مهندس نیما مختاری (مسئول دفتر عمرانی و معماری مسجد اعظم)
در بخش پایانی این نشست، جناب آقای مهندس مختاری به‌عنوان مسئول دفتر عمرانی و معماری مجموعه، گزارشی پیوسته و جامع از روند بازسازی و به‌روزرسانی‌های کالبدی مسجد اعظم ارائه داد. ایشان سخنان خود را با اشاره به درخواست آیت‌الله علوی بروجردی (تولیت محترم مسجد) مبنی بر لزوم به‌روزرسانی و بهسازی معماری داخلی «شبستان یک» (که اکنون با نام شبستان حضرت بقیة‌الله الاعظم (عج) شناخته می‌شود) پس از گذشت حدود هفتاد سال از ساخت آن، آغاز کرد. وی توضیح داد که در اجرای این پروژه، سه شاخصه و اصل اساسی مدنظر قرار گرفت: نخست، اعمال به‌روزرسانی‌های محسوس با رویکرد ایجاد قرابت و هماهنگی میان معماری داخلی شبستان و مجموعه حرم مطهر (به‌دلیل مجاورت و استفاده حداکثری زائران از این بخش)؛ دوم، حفظ اصالت و هویت تاریخی بنا؛ و سوم، وفاداری کامل به طرح و هنر معمار اصلی مسجد، مرحوم استاد لرزاده، تا هیچ‌گونه مداخله‌ای خارج از چارچوب هنری ایشان صورت نپذیرد.
مهندس مختاری در ادامه خاطرنشان کرد که براساس همین اصول، تصمیم گرفته شد تا هیچ‌گونه مداخله‌ای در نمای بیرونی شبستان انجام نشود؛ به‌گونه‌ای که علی‌رغم پیشنهاد اولیه تولیت محترم مبنی بر تعویض درهای فلزی قدیمیِ مشرف به مقبره آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره)، با مقاومت و درخواست تیم معماری و موافقت تولیت، این درهای تاریخی حفظ شدند. ایشان سپس به تشریح نوآوری‌ها در معماری داخلی شبستان پرداخت و افزود: استفاده حداکثری از اسماء جلاله در سقف مسجد یکی از این اقدامات شاخص بود؛ به‌طوری‌که صد اسم جلاله در ۲۵ دهانه سقف (هر دهانه چهار کتیبه) با هنر کاشی‌کاری نقش بست. همچنین در یک ابتکار معماری، ترکیب سنگ و کاشی در سقف اجرا شد و مصالح به‌کاررفته در دیواره‌ها به سقف نیز تعمیم یافت؛ پروژه‌ای که با محاسبات دقیق سازه‌ای و استفاده از سنگ‌هایی با ضخامت بسیار کم (حدود یک سانتی‌متر) برای تحمل بار سقف، با موفقیت عملیاتی شد.
وی در تکمیل گزارش اقدامات داخلی شبستان، به درج ۲۶۴ لقب از القاب حضرت امام عصر (عج) در کاشی‌کاری‌های بدنه اشاره کرد که با تکرار آن‌ها، مجموعاً حدود هشت‌صد تا نه‌صد اسم مبارک در دیواره‌ها نقش بسته است. علاوه بر این، در دیواره شمالی شبستان نیز اسامی شهدای واقعه عاشورا حک گردید که تمامی این موارد با تأکید و نظر مستقیم تولیت محترم انجام پذیرفت. مسئول دفتر عمرانی مسجد اعظم همچنین در خصوص نوسازی زیرساخت‌ها یادآور شد که تأسیسات برق، صوت و سایر ملزومات با حداقل مداخله در کالبد اصلی بنا به‌روزرسانی شدند؛ بدین منظور، کانال بزرگی در کف شبستان حفر گردید تا تمامی تأسیسات از درون آن عبور کرده و برای همیشه در دسترس و قابل تعمیر باشند.
ایشان در بخش پایانی صحبت‌های خود، به اقدامات عمرانی صورت‌گرفته در صحن مسجد اشاره کرد و توضیح داد که با توجه به نیاز مبرم زائران به آب شرب، پروژه مرمت حوض مرکزی و احداث چهار آبخوری در چهار گوشه آن در دستور کار قرار گرفت. آقای مختاری در پاسخ به برخی انتقادات مبنی بر کوچک بودن ابعاد این آبخوری‌ها، تأکید کرد که این طراحیِ جمع‌وجور کاملاً عامدانه و بر اساس اصول زیبایی‌شناسی لحاظ شده است تا کمترین مداخله بصری و تأثیر منفی را بر معماری کلی صحن و چشم‌انداز ایوان مقصوره داشته باشد.
سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ حسین احمدی قمی (مدیر مسجد اعظم)
حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ حسین احمدی قمی به‌عنوان سخنران پایانی، مواضع مجموعه را تبیین نمود و به نکات زیر اشاره کرد:
استقبال از نقد و پیشنهاد نشست تخصصی: ایشان در ابتدا ضمن قدردانی از حضور تمامی شرکت‌کنندگان، تأکید کرد که برخی از مباحث نیازمند بررسی دقیق‌تری است. وی پیشنهاد داد تا در جلسه‌ای تخصصی‌تر با محوریت بازخوانی موشکافانه بندهای وقف‌نامه مسجد تشکیل شود تا موضوعات فنی از طریق مباحث کارشناسی برطرف گردد.
تقدیر از هم‌افزایی دست‌اندرکاران: وی با اشاره به تحولات مثبت و چشمگیر کالبدی و فرهنگی مسجد نسبت به گذشته، این موفقیت را حاصل الطاف الهی و تلاش شبانه‌روزی و هم‌دلی تمامی افراد - از کارگران زحمت‌کش بخش نظافت تا تولیت محترم - دانست. ایشان همچنین از ارتقای جایگاه کتابخانه مسجد به‌عنوان یک مرکز تراز اول حوزوی و کشوری به نیکی یاد کرد.
تأکید بر افتخار خادمی و وحدت با حرم مطهر: حجت‌الاسلام احمدی قمی در واکنش به شائبه‌های ایجادشده پیرامون تقابل مسجد و آستانه، خاطرنشان کرد که آیت‌الله علوی بروجردی بارها و به‌صراحت تأکید کرده‌اند که مجموعه مسجد اعظم صرفاً خود را پشتیبان و خدمات‌دهنده به زائران حرم مطهر می‌داند. وی یادآور شد که بروز برخی تعارضات مقطعی، صرفاً ناشی از سلیقه‌های رده‌های پایین اجرایی است و تمامی دست‌اندرکاران مسجد اعظم، با افتخار خود را خادم آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) و حافظ میراث آیت‌الله‌العظمی بروجردی (ره) می‌دانند.
تجلیل از تمامی بانیان و زحمت‌کشان تاریخی: ایشان در حسن ختام سخنان خود، با نگاهی قدرشناسانه، یاد و خاطره تمامی کسانی را که از بدو تأسیس تاکنون در ساخت و نگهداری مسجد نقش داشته‌اند، گرامی داشت. وی از خیرین، تولیت‌ها و به‌ویژه کارگران ساده و باربران سنتی (خرک‌دارانی) که در گذشته‌های دور وظیفه انتقال مصالح ساختمانی را بر دوش داشتند، یاد کرد و نشست را با درخواست قرائت فاتحه و ذکر صلوات برای شادی روح تمامی این خدمتگزاران به پایان رساند.
رونمایی از کتاب و پایان مراسم
در بخش پایانی این نشست، آیین رونمایی از «کتاب تاریخ شفاهی مسجد اعظم» به‌طور رسمی برگزار شد. در این مراسم، ضمن تقدیر و تشکر ویژه از زحمات تمامی عوامل، پژوهشگران و دست‌اندرکاران تهیه و تدوین این اثر مکتوب و ارزشمند، ۶۱۲ امین نشست بنیاد قم‌پژوهی با ثبت عکس یادگاری حاضران به کار خود پایان داد.