Menu

اخبار کتابخانه

شنبه 17 مهر 1400
تعداد بازدید: 649
تعداد نظرات: 0

کتابشناسی منابع اسلامی، نشست پنجم: اقدامات آیت الله العظمی بروجردی و شناخت شیخ طوسی

پنجمین جلسه از سلسله نشست های کتابشناسی منابع اسلامی در روز شنبه11 مهر 1400 در تالار کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی و با حضور جناب حجت الاسلام و المسلمین سید حسن سجادی برگزار شد.

حجت الاسلام سجادی در ادامه سخنان خود درباره کتابشناسی منابع اسلامی و در راستای معرفی کتب اربعه و شروح و تعلیقات آنها به نکاتی درمورد اقداماتی که آیت الله العظمی بروجردی و شیخ طوسی  جهت حفظ و اعتلای فقه شیعی انجام دادند، اشاره کردند و افزودند: باید به این امر مهم توجه ویژه داشت که پیش از آنکه آیت الله العظمی بروجردی وارد کارهای مهم و سنگین علمی در باب کتب اربعه شوند، این کتب چه وضعیتی داشتند؟ و با وجود کارهایی که علمای گذشته انجام داده بودند، کتب اربعه چه وضعیتی داشتند که آیت الله العظمی بروجردی اقدام به تالیف اسانید کافی نمودند؟

در آن زمان چند خلا مهم درمورد کتب حدیثی مخصوصاً کتب اربعه حس می شد:

  1. یکی مشخص نبودن طبقات راویان. به همین دلیل آیت الله العظمی بروجردی «طبقات رواه» را در 37 طبقه تنظیم کردند.
  2. افرادی که نام پدرشان مشخص نبود و بدلیل تشابه اسمی با یکدیگر اشتباه گرفته می شدند را مشخص نمود. گاهی پیش می آمد که بدلیل مجهول بودن نام راوی، روایت را رد می کردند. حتی در شروحی که بر کتب اربعه نوشته شده بود هم طبقات و نام افراد به روشنی و درست ذکر نشده بود.
  3. بعضا از برخی راوی ها در تمام کتب نام برده شده بود و شرح زندگینامه هرکدام را بارها آورده بود،که آیت الله العظمی بروجردی با شناسایی این افراد، باعث حذف این تکرارها گردید.

 

آیت الله العظمی بروجردی علاوه بر پایان دادن به این چند خلا موجود، کارهای ارزشمند دیگری انجام دادند. از جمله:

  1. جلوگیری از تکرار اسامی راویان. از آنجایی که در کتاب کافی چند دسته روایت نقل شده است، در هر دسته نیز اسامی و شرح حال راویان تکرار شده است. اما آیت الله العظمی بروجردی در اسانید کافی فقط یکبار اسم و شرح زندگی یک راوی را بیان کرده و اگر در جای دیگر روایت دیگری از وی نقل شده، به آن ارجاع داده است و از تکرار نام و مشخصات راوی پرهیز نموده است.
  2. جلوگیری از قطع اسانید. ایشان اسامی برخی از راویان که اسمشان مشخص نبود را با کتبی که در اختیار داشتند و تطبیق روایتهایی که از قبل و بعد از ایشان نقل شده بود و بدست آوردن شواهد و قرائن، شناسایی کردند و هویت راوی را تشخیص دادند.
  3. طبقه بندی روات، ایشان با طبقه بندی روات مشخص کردند که فلان راوی ضعیف است یا خیر. همچنین به آسانی نسب و نام پدر وی مشخص گردید و به سادگی جایگاه وی در کنار امام معصوم علیه السلام معین شد. البته در اینجا یک نکته باید ذکر شود و آن اینکه، طبقه بندی که آیت الله  العظمی بروجردی انجام دادند و روات حدیث را به 37 طبقه تقسیم کردند، چندان طبقه بندی دقیقی نبود و برخی علما برآن اشکال وارد کرده اند و گفته اند که این طبقه بندی دقیق نیست و تاکنون بیش از 35 طبقه از راویان شناسایی نشده است.
  4. اقدام دیگری که آیت الله العظمی بروجردی در زمان حیات خود انجام دادند، کار بسیار ارزشمندی است. ایشان با حذف موارد تکراری کاری کردند که جایگاه راوی هم در علم رجال و هم در علم درایه  به راحتی مشخص گردید و در حقیقت علم درایه و علم رجال را با یکدیگر آشتی دادند و به این ترتیب کار محقق را برای شناسایی سند روایت بسیار آسان کردند و به عبارتی علم رجال و درایه و همچنین کتب اربعه و سندشناسی را از افراط و تفریط نجات دادند. درنتیجه اگر کسی کتاب اسانید کتب اربعه را بخواند، تا حدود زیادی از خواندن کتب دیگر بی نیاز خواهد شد.
  5. آخرین نکته اینکه، راویانی که در کتب اربعه کمتر از آنها روایت نقل شده بود و مورد طعن علما بودند را شناسایی نمود. چرا که برخی علما عقیده داشتند به دلیل اینکه روایات کمتری از شخصی نقل شده است، ممکن است راوی ضعیفی باشد و این درحالی بود که از این شخص در کتب دیگر، همچون امالی، تفسیر تبیان و ... روایات بسیاری نقل شده بود و فقط در کتب اربعه کمتر از آنها نقل شده بود. آیت الله العظمی بروجردی با تبحری که داشتند توانستند اهمیت و قدرت آن راوی را به خوبی نشان دهند.

در پایان این بحث باید به چند نکته مهم اشاره کنیم:

نکته اول اینکه حقیقتاً مرحوم شیخ طوسی در میان فقهای شیعه کم نظیر است یعنی؛ همه علما اساس فکر و درایت خود را از شیخ طوسی به یادگار دارند. ایشان اجتهاد را از مرزهای شیعه تا اجتهاد در کتب اهل سنت توسعه دادند. تا قبل از شیخ طوسی تمام کتب فقهی شیعه، اجتهادی روایی بود. مرحوم شیخ طوسی با نگارش کتاب «المبسوط» فقه شیعه را از روایت به درایت توسعه داده و در آن بحث اجتهاد فقهی را مطرح نمود. همچنین علم رجال و درایه و دیدگاههای اصولی را در فقه وارد کرد و با اینکار عقل را در فقه گنجاند.

ایشان با نوشتن کتاب «الخلاف» مشابه همین کار را در فقه اهل سنت نیز انجام داد. و این امر نشان دهنده این است که او هم تبحر فقهی، رجالی و حدیثی در کتب شیعه داشته و هم در کتب اهل سنت.

از اقداماتی که شیخ طوسی در فقه انجام دادند اینکه آثاری در حوزه سه دسته فقه که در آن زمان نیاز بود، تالیف کردند: فقه روایی(کتاب النهایه) فقه استدلالی(کتاب المبسوط) و فقه تطبیقی(کتاب الخلاف). مشابه همین کار را در تفسیر نیز انجام دادند. چنانکه قبل از تفسیر تبیان شیخ طوسی، تمامی تفاسیر شیعه روایی بودند. ایشان جهت فهم برخی آیات قرآن از اشعار جاهیلت استفاده نمود و جهت فهم برخی روایات، دیدگاه عقلا را بیان کرد و از اصول و فقه برای فهم بهتر آیات و روایات استفاده کرد. به این شکل که از تفسیر آیات به آیات، از تفسیر آیات به احادیث و از تفسیر احادیث به آیات بهره بردند. به همین جهت سه تفسیر که در آن عصر بعد از مرحوم شیخ طوسی نوشته شده، هشتاد درصد، برگرفته از تفسیر تبیان است. این سه تفسیر عبارتند از: «تفسیر کشاف» از زمخشری، «تفسیر مجمع البیان» از علامه طبرسی و «تفسیر طبری» از محمدبن جریر طبری.

اقدام بعدی که ایشان انجام دادند، احیا حوزه علمیه نجف اشرف بود که معروف به حوزه هزار ساله شیخ طوسی است، شیخ طوسی در این حوزه با امکانات کمی که در اختیار داشت، هزاران مجتهد مسلم تربیت و تحویل جامعه شیعی داد.

آخرین کاری که شیخ طوسی انجام داد، اینکه اساس تقریب و رهبریت تقریب را در عالم اسلام پایه گذاری نمود. کتاب الخلاف او کتابی است که مرحوم علامه حلی، کتاب تذکره خود را با الهام از آن نوشته است و همچنین علامه طبرسی کتاب «المؤتلف» را با استفاده از کتاب الخلاف نوشتند و نیز ابن رشد که از عالمان اهل سنت است، در تالیف کتاب «بدایه المجتهد و نهایه المقتصد»، از آثار شیخ طوسی الهام پذیرفته است و در رأس همه آنها آیت الله العظمی بروجردی نیز بر سر همین سفره رشد کرده و در همین مکتب تربیت شده است. به همین جهت است که آیت الله العظمی بروجردی احترام ویژه و فوق العاده ای برای سه تن از فقها قائل است: مرحوم شیخ طوسی،مرحوم علامه حلی و مرحوم شیخ انصاری و این به دلیل کارهای ارزشمند و بزرگی است که شیخ طوسی رضوان الله علیه انجام دادند. این عالم بزرگ نه تنها به گردن شیعه بلکه به گردن اهل سنت و کلا جهان اسلام حق بزرگی دارد.

تهیه و تنظیم: بنت الهدی موحدی محب

تصاویر
  • کتابشناسی منابع اسلامی، نشست پنجم: اقدامات آیت الله العظمی بروجردی و شناخت شیخ طوسی