کتابخانه آیت الله العظمی بروجردی(ره) 
بسم الله الرحمن الرحیم
کتابخانه آیتالله العظمی بروجردی(ره)، قلب تپنده حوزه و بخشی از جایگاه صیانت از میراث مکتوب گذشتگان است. این مرکز به عنوان مخزنی عظیم، علاوه بر پاسداشت نسخههای ارزشمند کهن، به تأمین و ساماندهی منابع علمی روز نیز اهتمام ویژهای دارد. ما در این مجموعه، خود را صرفاً کتابدار نمیدانیم؛
بلکه امانتدار گنجینههایی هستیم که تمدن اسلامی را نمایندگی میکنند. با اینهمه، حفظ این طیف گسترده از منابع - از میراث مکتوب کهن تا پژوهشهای علمی روزآمد - در عصر دیجیتال وهوش مصنوعی، با ابزارهای فعلی ممکن نبود؛ لذا ضرورت داشت که رویکرد خود را از «نگهداری صرف»، به سوی «مدیریت هوشمند و استاندارد» تغییر دهیم.
کتابخانه مسجد اعظم، همسو با سیاستهای کلان خود در جهت مدیریت دانش و ارتقای خدمات پژوهشی، همواره در تلاش برای بهروزرسانی استانداردهای سازماندهی منابع بوده است. در همین راستا، طی سالهای اخیر نشستهای علمی متعددی با حضور مدیران، کارشناسان کتابخانهها و پژوهشگران برجسته حوزه علم اطلاعات و دانششناسی در این مرکز برگزار شد. در این جلسات، ضمن بررسی استانداردهای جهانی و ابزارهای موجود، ضرورت انطباق با پیشرفتهای تکنولوژیک و پاسخگویی به نیازهای متغیر پژوهشگران مورد تأکید قرار گرفت. محور اصلی مباحث کارشناسان بر دو چالش بنیادین استوار بود: نخست، خلأ دانش تخصصی و عدم آشنایی کافی فهرستنویسان با فرآیند پیادهسازی استانداردهای نوین؛ و دوم، محدودیتهای بستراجرا. به زعم آنان، پیادهسازی این استانداردهای پیشرفته مستلزم زیرساختهای نرمافزاری منعطف و کارآمدی بود که ابزارهای موجود در آن زمان، از توان پاسخگویی به آن برخوردار نبودند.
این دغدغههای علمی در جلسات هماندیشی «مجمع کتابخانههای تخصصی استان قم (مکتا)» با حضور دکتر سید مهدی طاهری و مدیران کتابخانههای تخصصی بهطور جدیتری پیگیری شد. این همافزایی به تعریف مأموریتی ویژه برای «کمیته فنی مکتا» تحت هدایت دکتر طاهری انجامید تا شکاف موجود میان استانداردهای نوین کتابخانهای و ابزارهای در دسترس را ترمیم کند. در راستای تحقق اهداف کلان کمیته فنی و با هدف ارتقای زیرساختهای نرمافزاری کتابخانهها، پس از انجام مذاکرات اولیه با شرکتهای تراز اول حوزه نرمافزار کتابداری، کمیته فنی مکلف شد با بازنگری در رویکردها، رایزنیهای خود را با شرکت «یکم سافت» –که پیشتر با تولید نرمافزار کتابخوان «لیبرا» کارنامهای موفق در این عرصه داشت– آغاز نمود.
اهمیت راهبردی این پروژه و لزوم دستیابی به استانداردهای نوین مدیریت کتابداری، موجب شد تا جناب مهندس کیانی، مدیرعامل محترم شرکت «یکم سافت»، با تمرکز بر این نیاز تخصصی، شرکت مستقلی را تحت عنوان «کی.دی.آر» (KDR) تأسیس نماید. این اقدام تخصصی، سرآغازی برای تولید نرمافزار جامع کتابداری KDR گردید که با تکیه بر استانداردهای جهانی و تحت نظارت دقیق و مستمر «کمیته فنی مکتا» در مسیر توسعه قرار گرفته است.
اکنون این سامانه با پشتوانه فنی مذکور، آماده است تا به عنوان بازوی تخصصی و هسته مرکزی مدیریت دادهها، تحولی در یکپارچهسازی و استانداردهای حفاظتی کتابخانهها ایجاد نماید.
از طراحی تا اجرا
یکی از ویژگیهای متمایز این پروژه، معماری خاص آن است. طراحی و معماری این نرمافزار نه صرفاً بر اساس منطق برنامهنویسی، بلکه با راهبری تخصصی دکتر سید مهدی طاهری صورت گرفت. این تعامل مستمر میان دانش کتابداری و مهارتهای
فنی، هسته اصلی موفقیت این نرمافزار است.
وجه تمایز نرمافزار KDR با سیستمهای پیشین، در نگاه هستیشناسانه به اطلاعات است. در نرمافزارهای قدیمی، اطلاعات به صورت جزیرههای پراکنده و بدون ارتباط معنایی ذخیره میشدند؛ به عنوان مثال، آثار مرتبط با «آیتالله بروجردی» (اعم از آثار فردی، آثار مستقل یا مشتمل بر موضوع ایشان، اسناد، عکسها، فیلمها و اشیای موزهای) بدون پیوند معنایی ثبت میشدند.
اما اکنون، با پیادهسازی مدلهای جهانی سازماندهی، اطلاعات از حالت «دادههای خام» به «دانش ساختارمند» تغییر ماهیت داده است.
در این ساختار، تمامی منابع بر اساس روابط سلسلهمراتبی (اثر، نمود و مورد) به یکدیگر متصلاند. به این ترتیب، جستوجوی نام یک مؤلف صرفاً بازیابی یک کلیدواژه نیست، بلکه کل شبکه ارتباطی و معنایی آثار او به صورت یکپارچه بازیابی میشود. نکته حائز اهمیت این است که کتابخانه ما با پیشگامی در استفاده از استانداردهای نوین در سطح کشور پیشگام بوده است.
شیوه همکاری
فرآیند همکاری کتابخانه با شرکت از همان ابتدا بر پایه جلسات هماهنگی منظم استوار بود و کارشناسان بخش فنی و سازماندهی کتابخانه در کنار دکتر طاهری، نقشی کلیدی در بومیسازی و ارتقای نرمافزار ایفا کردند.
چالشهای فنی
در سال ۱۴۰۰، کتابخانه مسجد اعظم با پذیرش ریسکهای معمول در پروژههای پایلوت، به عنوان نخستین کتابخانه کشور برای پیادهسازی این نرمافزار اعلام آمادگی کرد. فرآیند انتقال دادهها از نرمافزار «سیمرغ» به «کی.دی.آر» چالشی پیچیده در مهندسی داده بود که با تشکیل تیمی متشکل از کارشناسان کتابخانه و متخصصان شرکت، به کمک دکتر طاهری مدیریت شد. یکی از بزرگترین چالشهای هر انتقال نرمافزاری، «ریزش اطلاعات» است؛ اما با مدیریت دقیق تیم فنی و کتابخانه، این فرآیند با کمترین میزان ریزش به انجام رسید. در نهایت، اطلاعات به ساختار استاندارد دست یافت و «ارزشافزودهای» برای بازیابی دقیق و ساختارمند منابع ایجاد
گردید.
این فرآیند شامل دو رکن اساسی بود:
۱. نوشتن مَپهای (Maps) اختصاصی: برای انتقال بیش از ۱۰ پایگاه مجزای موجود در نرمافزار سیمرغ (شامل کتابهای چاپی مخزن، چاپ سربی و سالنهای مطالعه).
۲. یکپارچهسازی مستندات: تطبیق و تلفیق دادههای پایگاههای مستندات (خطی، سنگی، پایاننامهها و چاپی) با مستندات کتابخانه ملی؛ فرآیندی که با دقت علمی بالا طی یک بازه زمانی ۳ تا ۴ ماهه با موفقیت به سرانجام رسید.
در نهایت، در سال ۱۴۰۲، کتابخانه مسجد اعظم به عنوان نخستین مرکز در سطح کشور بهرهبرداری رسمی از این نرمافزار را آغاز کرد و الگویی موفق از همافزایی میان «دانش متخصصان»، «مدیریت کتابخانهای» و «توان اجرایی شرکتهای نرمافزاری»
ارائه داد.
قدردانی و سپاس
به ثمر نشستن این پروژه عظیم، مرهون دغدغهمندی و تلاشهای مستمر جمعی از متخصصان است. در این میان، لازم است از جناب آقای دکتر سید مهدی طاهری، به عنوان مسئول کمیته فنی مکتا، قدردانی ویژهای صورت گیرد؛ ایشان از نخستین گامهای طراحی تا مرحله بهرهبرداری عملیاتی، با راهبری دقیق و مدیریت هوشمندانه، نقش کلیدی در ایجاد تعامل سازنده میان شرکت توسعهدهنده و کتابخانه ایفا نمودند.
همچنین، مراتب تقدیر و سپاس خود را از زحمات بیشائبه همکاران گرامی در بخشهای سازماندهی کتابخانه و فناوری، سرکار خانمها حاجباقریان و روزبهانی و آقایان مهندس صمصامی، مهندس موسویان و حسینعلی سهرابی، ابراز میداریم. در ضمن از تیم اجرایی شرکت KDR که در تمامی مراحل، با پشتکار و تعهد مثالزدنی به دنبال حل چالشها و ارتقای کیفیت بودند، صمیمانه قدردانی مینماییم.
امید است این زیرساخت نوین و استاندارد، گامی بلند در مسیر تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع ارزشمند و غنی این کتابخانه باشد و راه را برای تحول دیجیتال در مراکز مشابه هموار سازد.
